Nhận Diện Mối Nguy Và Đánh Giá Rủi Ro Theo ISO 45001

Nhận diện mối nguy và đánh giá rủi ro là phần việc quyết định chất lượng của cả hệ thống quản lý an toàn, sức khỏe nghề nghiệp theo tiêu chuẩn ISO 45001. Làm hời hợt phần này thì mọi thứ phía sau — mục tiêu, biện pháp kiểm soát, đào tạo, hồ sơ — đều mất căn cứ. Bài viết trình bày cách làm đúng và những sai lầm thường gặp.

Phân biệt mối nguy và rủi ro

Hai khái niệm này bị dùng lẫn lộn rất nhiều, kể cả trong hồ sơ đã nộp cho đánh giá.

Mối nguy là nguồn hoặc tình huống có tiềm năng gây chấn thương và bệnh tật. Nó là một thứ tồn tại: hoá chất, thiết bị quay, làm việc trên cao, tiếng ồn, ca đêm kéo dài, hành vi bạo lực nơi làm việc.
Rủi ro là sự kết hợp giữa khả năng xảy ra sự kiện phơi nhiễm với mối nguy đó và mức độ nghiêm trọng của hậu quả. Rủi ro là một phép đánh giá.

Cùng một mối nguy có thể cho mức rủi ro rất khác nhau tuỳ tần suất tiếp xúc, số người phơi nhiễm và biện pháp đang có. Vì vậy danh mục mối nguy không thay thế được bảng đánh giá rủi ro, và ngược lại.

ISO 45001 còn yêu cầu nhận diện cả cơ hội — những khả năng cải thiện kết quả OH&S, ví dụ bố trí lại mặt bằng để loại bỏ giao cắt giữa xe nâng và lối đi bộ, hay đưa yêu cầu an toàn vào giai đoạn thiết kế thay vì khắc phục sau khi lắp đặt.

Nguồn để nhận diện mối nguy

Nhận diện mối nguy không phải là ngồi trong phòng họp liệt kê theo trí nhớ. Các nguồn cần khai thác:

Quan sát tại hiện trường ở nhiều thời điểm khác nhau — ca ngày, ca đêm, lúc cao điểm, lúc bảo trì.
Phỏng vấn người trực tiếp làm việc. Họ biết những thao tác thực tế khác với quy trình trên giấy.
Hồ sơ quá khứ: tai nạn, sự cố suýt xảy ra, bệnh nghề nghiệp, khiếu nại về điều kiện làm việc.
Kết quả quan trắc môi trường lao động và hồ sơ khám sức khỏe định kỳ.
Tài liệu kỹ thuật: bảng dữ liệu an toàn hoá chất, hướng dẫn của nhà sản xuất thiết bị.
Hoạt động không thường xuyên: bảo trì, vệ sinh công nghiệp, sửa chữa, khởi động lại sau dừng máy — đây là nhóm hay bị bỏ sót nhất dù tỉ lệ tai nạn cao.

Phạm vi nhận diện phải bao gồm cả nhà thầu, khách đến làm việc và người lao động của đơn vị khác đang hoạt động trong khu vực do tổ chức kiểm soát.

Những nhóm mối nguy hay bị bỏ sót

Đa số doanh nghiệp làm khá tốt với mối nguy cơ học và điện. Những nhóm sau thường thiếu:

Yếu tố tâm lý xã hội: khối lượng công việc, thời gian làm việc, quấy rối, bạo lực nơi làm việc. ISO 45001 đưa nhóm này vào phạm vi và bản soát xét đang xây dựng còn chú trọng hơn.
Éc-gô-nô-mi: tư thế làm việc, thao tác lặp lại, nâng vác thủ công.
Tổ chức lao động: bố trí ca kíp, làm thêm giờ kéo dài, áp lực tiến độ dẫn tới cắt bước an toàn.
Thay đổi: máy mới, nguyên liệu mới, nhân sự mới, mặt bằng thay đổi. ISO 45001 có yêu cầu riêng về quản lý sự thay đổi.

Phạm vi phải bao phủ

Một sai sót hay gặp là chỉ đánh giá rủi ro cho hoạt động sản xuất chính, bỏ qua phần còn lại. Phạm vi cần bao gồm:

Mọi hoạt động và địa điểm thuộc phạm vi hệ thống, kể cả kho, khu vực phụ trợ, nhà ăn, khu vực bốc dỡ.
Hoạt động thường xuyên và không thường xuyên. Bảo trì, vệ sinh, sửa chữa, lắp đặt mới, khởi động lại sau dừng máy — nhóm này có mật độ tai nạn cao vì thao tác không lặp lại và biện pháp che chắn thường bị tháo.
Mọi người có thể tiếp cận nơi làm việc: người lao động của tổ chức, nhà thầu, người lao động thuê ngoài, khách, thậm chí cả người dân sống liền kề nếu hoạt động có thể ảnh hưởng tới họ.
Cơ sở hạ tầng, thiết bị và vật liệu do tổ chức cung cấp hoặc do bên khác mang vào.
Thay đổi đã có hoặc dự kiến về tổ chức, nhân sự, quy trình, thiết bị.
Tình huống khẩn cấp tiềm ẩn — đây là đầu vào trực tiếp cho phương án ứng phó.

Cách chia đơn vị đánh giá cũng quan trọng. Chia theo khu vực dễ quản lý nhưng bỏ sót công việc di động; chia theo công việc bám sát thực tế hơn nhưng nhiều đầu mục. Nhiều doanh nghiệp kết hợp cả hai: nền là theo khu vực, thêm đánh giá riêng cho các công việc rủi ro cao như làm việc trên cao, không gian hạn chế, hàn cắt, làm việc với điện.

Đánh giá rủi ro: phương pháp và ranh giới

Tiêu chuẩn không bắt buộc dùng một phương pháp cụ thể. Ma trận khả năng × hậu quả là cách phổ biến nhất vì dễ hiểu và dễ đào tạo, nhưng doanh nghiệp có thể dùng phương pháp khác nếu phù hợp hơn với bản chất rủi ro của mình.

Điều tiêu chuẩn quan tâm là: phương pháp phải được xác định trước, áp dụng nhất quán, và cho ra kết quả dùng được để ra quyết định — chứ không phải một bảng điểm đẹp mà không dẫn tới hành động nào.

Ba lỗi hay gặp khi chấm điểm:

Chấm theo cảm tính rồi hợp lý hoá ngược. Người chấm biết trước muốn kết luận “rủi ro thấp” nên chọn điểm cho vừa.
Chấm rủi ro sau khi đã tính biện pháp kiểm soát chưa thực sự tồn tại. Biện pháp nằm trên kế hoạch không phải biện pháp đang vận hành.
Không tách rủi ro thô và rủi ro còn lại. Không thấy được biện pháp đang có đóng góp bao nhiêu, nên không biết mất biện pháp đó thì hậu quả ra sao.

Thứ tự ưu tiên biện pháp kiểm soát

Đây là yêu cầu mà đánh giá viên gần như chắc chắn sẽ kiểm tra. Biện pháp phải được cân nhắc theo thứ tự:

Loại bỏ mối nguy — thay đổi thiết kế, bỏ hẳn công đoạn nguy hiểm.
Thay thế bằng vật liệu, quy trình hoặc thiết bị ít nguy hiểm hơn.
Biện pháp kỹ thuật và tổ chức lại công việc — che chắn, thông gió, tự động hoá, tách người khỏi khu vực nguy hiểm.
Biện pháp hành chính — biển báo, quy trình, giấy phép làm việc, luân chuyển giảm phơi nhiễm, huấn luyện.
Phương tiện bảo vệ cá nhân — biện pháp cuối cùng, không phải biện pháp đầu tiên.

Sai lầm điển hình: phát khẩu trang, găng tay, nút tai rồi coi như đã kiểm soát xong. Phương tiện bảo vệ cá nhân chỉ bảo vệ người đang đeo nó, đúng cách, trong suốt thời gian phơi nhiễm — ba điều kiện rất khó duy trì. Nó không làm mối nguy biến mất.

Rủi ro thô và rủi ro còn lại

Nên chấm hai lần cho mỗi mối nguy:

Rủi ro thô — giả định không có biện pháp kiểm soát nào. Con số này cho biết mối nguy nguy hiểm tới đâu về bản chất.
Rủi ro còn lại — sau khi tính các biện pháp đang thực sự vận hành.

Khoảng cách giữa hai con số chính là giá trị mà hệ thống kiểm soát đang tạo ra. Biết khoảng cách đó giúp trả lời được câu hỏi quan trọng: nếu biện pháp này hỏng hoặc bị bỏ qua thì hậu quả tới đâu? Với những chỗ khoảng cách lớn, cần cơ chế giám sát chặt hơn vì hệ thống đang phụ thuộc nặng vào một biện pháp duy nhất.

Một minh hoạ đơn giản: công việc hàn trong không gian hạn chế có rủi ro thô rất cao. Nếu rủi ro còn lại được chấm thấp hoàn toàn nhờ “có giấy phép làm việc và có người canh”, thì toàn bộ an toàn của công việc đó đang treo vào hai biện pháp hành chính — vốn nằm gần cuối thứ tự ưu tiên. Đó là tín hiệu cần cân nhắc biện pháp kỹ thuật như thông gió cưỡng bức, đo khí liên tục, thiết bị cứu hộ sẵn sàng.

Sau khi bổ sung biện pháp, phải chấm lại và ghi nhận. Nhiều hồ sơ dừng ở bước đề xuất biện pháp mà không bao giờ quay lại xác nhận biện pháp đã triển khai và rủi ro đã giảm thật.

Ai tham gia và tần suất rà soát

Nhận diện mối nguy do một mình cán bộ an toàn làm sẽ bỏ sót. ISO 45001 yêu cầu tham vấn và tạo điều kiện cho người lao động tham gia vào chính quá trình này — đây là điểm khác biệt lớn so với OHSAS 18001 trước đây. Chi tiết xem bài tham vấn và sự tham gia của người lao động theo ISO 45001.

Về tần suất, cần rà soát lại khi: có thay đổi về máy móc, nguyên liệu, quy trình hoặc mặt bằng; sau mỗi sự cố hoặc tai nạn; khi có yêu cầu pháp luật mới; và định kỳ theo chu kỳ tổ chức tự đặt ra. Rà soát chỉ vì “đến hẹn” mà không có thay đổi nào thì giá trị thấp; rà soát sau sự cố mới là lúc thu được nhiều nhất.

Hồ sơ cần lưu

Tối thiểu nên có: phương pháp đánh giá đã chọn và cách chấm điểm; danh mục mối nguy theo khu vực hoặc theo công việc; bảng đánh giá rủi ro kèm biện pháp kiểm soát hiện có và biện pháp bổ sung; bằng chứng người lao động đã tham gia; hồ sơ rà soát và cập nhật.

Các biểu mẫu thường dùng được tổng hợp trong bài biểu mẫu ISO 45001; cách tổ chức toàn bộ bộ tài liệu xem sổ tay ISO 45001. Khi đánh giá phát hiện điểm không phù hợp, cách xử lý được hướng dẫn ở bài kiểm soát sự không phù hợp theo ISO 45001.

Liên hệ với nghĩa vụ pháp luật

Đánh giá rủi ro theo ISO 45001 không thay thế các nghĩa vụ mà pháp luật Việt Nam đặt ra về an toàn, vệ sinh lao động — huấn luyện theo nhóm đối tượng, kiểm định thiết bị có yêu cầu nghiêm ngặt, quan trắc môi trường lao động, khám sức khỏe định kỳ. Tiêu chuẩn yêu cầu tổ chức xác định và tuân thủ các nghĩa vụ đó; làm ISO 45001 đúng cách sẽ củng cố việc tuân thủ chứ không thay thế nó. Danh mục văn bản liên quan có thể tham khảo tại bài văn bản pháp luật HSE.

Bước tiếp theo

Nếu doanh nghiệp bạn đang xây dựng hệ thống theo ISO 45001, nhận diện mối nguy nên là việc làm sớm và làm kỹ nhất — vì mọi thứ phía sau đều dựa vào nó. Xem thêm cách vận hành hệ thống theo chu trình PDCA, hoặc tìm hiểu quy trình chứng nhận ISO 45001 nếu bạn đã sẵn sàng cho bước đánh giá.

🔗 Xem thêm: Chứng Nhận ISO 45001: Quy Trình, Chi Phí Và Hiệu Lực Chứng Chỉ

Hoa Linh

Chuyên Gia at Viện Nghiên Cứu Phát Triển Chứng Nhận Toàn Cầu – hoalinh@chungnhantoancau.vn – Web

Hoa Linh là chuyên gia tư vấn và triển khai hệ thống quản lý theo tiêu chuẩn quốc tế ISO với hơn 8 năm kinh nghiệm hỗ trợ doanh nghiệp Việt Nam đạt chứng nhận ISO 9001, ISO 14001, ISO 45001, ISO 22000, ISO 27001 và ISO 50001. Với nền tảng kiến thức chuyên sâu về quản lý chất lượng, quản lý môi trường, an toàn lao động và an toàn thông tin, Hoa Linh đã đồng hành cùng hàng trăm doanh nghiệp trong đa dạng lĩnh vực như sản xuất, thực phẩm, logistics, xây dựng, dịch vụ thương mại và công nghệ. Khả năng phân tích hệ thống hiện tại của doanh nghiệp, tư vấn các giải pháp cải tiến phù hợp, xây dựng tài liệu ISO chuyên nghiệp, đào tạo đội ngũ nhân sự, đánh giá nội bộ và hỗ trợ doanh nghiệp làm việc với tổ chức chứng nhận quốc tế.
Hiện tại, Hoa Linh là chuyên gia của Viện Nghiên Cứu Phát Triển Chứng Nhận Toàn Cầu (GCDRI) và trực tiếp tham gia tư vấn - đào tạo - hỗ trợ doanh nghiệp đạt chứng nhận ISO theo yêu cầu của khách hàng và đối tác quốc tế.